Trang chủ / Kiến thức / Kiểm tra bằng cấp / Họ có học đại học thật?
Kiểm chứng lời kể của người khác
Người bạn đang hẹn hò nói họ từng học đại học. Bạn có kiểm tra được không?
Được. Tự mình thì chỉ kiểm tra được chút ít, còn muốn kiểm tra đến nơi đến chốn thì cần họ đồng ý. Xin được sự đồng ý ấy dễ hơn bạn tưởng. Ba cánh cửa, mỗi cửa một quy tắc, kèm đúng những câu cần nói.
Tiếng nói nhỏ trên đường về
Chuyện ấy được nhắc tới thoáng qua, đâu đó giữa món khai vị và lúc tính tiền: một người bạn cùng phòng ở ký túc xá, một tấm bằng thạc sĩ suýt nữa thì không học xong. Bạn đã cười đúng chỗ.
Rồi trên đường về, một tiếng nói nhỏ trong đầu cất lên: họ có học đại học thật không?
Muốn biết là chuyện bình thường, và không chỉ trong chuyện hẹn hò. Tiếng nói ấy cũng vang lên khi lời khuyên của một người mới quen bắt đầu có sức nặng, hay khi lời chào mời của một người sắp thành đối tác làm ăn dựa nhiều vào tấm bằng kỹ sư.
Trả lời ngắn gọn: có thể kiểm tra ai đó có học đại học không?
Hồ sơ của trường về một sinh viên là dữ liệu cá nhân, và các trường đại học bảo vệ nó cẩn thận. Đó là lý do kênh chính thức ở Anh, Hedd, đòi bằng chứng về sự đồng ý của người tốt nghiệp: dịch vụ này được lập ra cho nhà tuyển dụng, không phải cho những cá nhân tò mò.
Nếu thử kiểm tra người khác có bằng đại học hay không mà không qua chính họ, thì ít nhất ở Anh, cùng lắm bạn chỉ nhặt được vài mẩu thông tin rời rạc.
Mỹ là ngoại lệ, vì luật liên bang về quyền riêng tư của sinh viên, FERPA, cho phép các trường xếp bằng cấp vào nhóm “directory information” (thông tin trường được phép công khai). Trường nào đã công bố xếp bằng cấp vào nhóm này thì có thể xác nhận bằng cấp cho bất kỳ ai, trừ khi người tốt nghiệp đã yêu cầu không công khai. Nếu họ đã yêu cầu như vậy, đó là lựa chọn bạn cần tôn trọng.
Với mọi trường hợp khác, hãy hình dung ba cánh cửa, mỗi cửa treo một tấm biển.
Mở
Những gì họ chọn công khai, và trường của họ có thật hay không.
Quy tắc: bạn có sẵn lòng nói với họ là mình đã tìm hiểu không?
Cửa thứ nhất →Gõ cửa
Hồ sơ chính thức của họ, được chia sẻ khi họ đồng ý.
Quy tắc: bạn gõ, họ mở.
Cửa thứ hai →Riêng tư
Hồ sơ của họ, qua bất kỳ cách nào bỏ qua sự đồng ý của họ.
Quy tắc: nếu phải giả mạo thì đừng làm.
Cửa thứ ba →Cửa thứ nhất ghi “Mở”: những gì họ chọn công khai
Sau cánh cửa này là những gì người ta tự đăng, hoặc đồng ý cho đăng. Đọc thì không sao; còn lập hẳn một hồ sơ về ai đó lại là chuyện khác.
Trang cá nhân hay phần giới thiệu trên website công ty là lời họ tự khai chứ chưa phải bằng chứng, nhưng lẽ ra phải khớp với những gì họ đã kể với bạn. Ngoài ra, những cách kiểm tra sau không cần ai cho phép:
| Cần kiểm tra | Tra ở đâu |
|---|---|
| Một trường đại học ở Anh có quyền cấp bằng | Hướng dẫn kiểm tra quyền cấp bằng của GOV.UK, hoặc công cụ tra cứu cơ sở giáo dục của Hedd |
| Một trường ở Mỹ được kiểm định | Cơ sở dữ liệu DAPIP của Bộ Giáo dục Hoa Kỳ |
| Một cơ sở không có tên trong danh sách cảnh báo chính thức | Công cụ tra danh sách cảnh báo của chúng tôi, gồm những nơi bị ghi là giả hoặc không được công nhận |
| Một luận án tiến sĩ ở Anh | EThOS của Thư viện Anh (British Library), hoặc kho lưu trữ của chính trường đó |
| Một y tá hoặc nữ hộ sinh ở Anh | Danh sách đăng ký của NMC |
| Nhiều nghề y tế và chăm sóc ở Anh | Danh sách đăng ký của HCPC |
| Một luật sư (solicitor) ở England và xứ Wales | Solicitors Register |
| Một người hành nghề y tế ở Úc | Các danh sách đăng ký của Ahpra |
Trường có thật cũng chẳng chứng minh được gì về con người họ, nhưng nếu đó là lò cấp bằng thì coi như đã rõ. Và giấy phép hành nghề nói lên nhiều điều hơn một tấm bằng.
Tra không ra chưa phải là kết luận. Người ta có thể rút tên khỏi danh sách, có thể đổi tên, và những hồ sơ cũ có khi chưa bao giờ được đưa lên mạng. Không tìm thấy gì nghĩa là bạn chưa biết mà thôi.
Cửa thứ hai ghi “Gõ cửa”: chìa khóa nằm trong tay họ
Ngoài trường hợp ngoại lệ ở Mỹ nói trên, câu trả lời thật sự đều phải đi qua người tốt nghiệp: hồ sơ nói về họ, nên họ quyết định ai được xem.
- Anh. Hedd, dịch vụ xác minh chính thức, dành cho các tổ chức như nhà tuyển dụng, và cần sự đồng ý của người tốt nghiệp. Với bạn, bằng chứng nên đến từ trường chứ không phải từ chính họ: một đường dẫn tới chứng chỉ số đã được xác thực, nếu trường của họ có cấp (một số trường dùng Gradintel), hoặc văn bản xác nhận nếu trường có cung cấp.
- Mỹ. National Student Clearinghouse (tổ chức xác minh bằng cấp) phục vụ các tổ chức như nhà tuyển dụng, nhưng không phục vụ báo chí hay thám tử tư. Thay vào đó, người tốt nghiệp có thể cho gửi bảng điểm chính thức tới bạn qua một dịch vụ như Parchment.
- Úc và New Zealand. Người tốt nghiệp chia sẻ hồ sơ chính thức của mình qua My eQuals (hệ thống hồ sơ học tập số của các trường).
Cửa thứ ba ghi “Riêng tư”: cứ để nó đóng
- Giả làm họ, hoặc giả làm công ty của họ, để lấy hồ sơ. Ở Anh, đó có thể là hành vi phạm tội: Điều 170 của Data Protection Act 2018 (Luật Bảo vệ dữ liệu 2018 của Anh) quy định việc cố ý hoặc liều lĩnh thu thập dữ liệu cá nhân mà không được tổ chức chịu trách nhiệm về dữ liệu đó đồng ý là phạm tội.
- Tin vào đường dẫn “xác minh” mà họ gửi cho bạn. Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) cảnh báo rằng một số lò cấp bằng (diploma mill) tự vận hành “dịch vụ xác minh” riêng. Hãy tự tìm trường, hoặc kiểm tra đường dẫn đó bằng công cụ Kiểm tra bẫy xác minh.
- Các trang tra cứu thông tin cá nhân hứa cung cấp quá trình học vấn của bất kỳ ai. Clearinghouse từ chối thám tử tư còn Hedd cần sự đồng ý, nên những gì các trang này bán khó mà đến từ một trong hai nơi đó. Thường đó chỉ là những mẩu thông tin công khai chắp vá, có khi lại là thông tin về một người khác trùng tên.
Gõ cửa thế nào: nên nói gì với người hẹn hò, người quen hay đối tác
Trước khi gõ cửa, hãy tự hỏi nhanh ba câu:
- Câu trả lời có làm thay đổi một quyết định bạn sắp đưa ra không?
- Bạn có thấy thoải mái khi nói với họ rằng mình đã kiểm tra không?
- Bạn có thể đưa ra bằng chứng của mình trước không? Khi đó, một phép thử trở thành việc hai bên cùng làm.
Ba lần “có” là bạn đã sẵn sàng. Hỏi về bằng cấp của người khác một cách thẳng thắn là cách tiếp cận tôn trọng, và thường cũng nhanh nhất. Hãy bắt đầu với lần gõ cửa đầu tiên; phần lớn cuộc trò chuyện dừng ở đó. Chỉ gõ lần nữa nếu chuyện đó thật sự quan trọng, và nói rõ lý do.
| Khi nào | Thử nói |
|---|---|
| Người hẹn hò. Bạn cần sự trung thực, không cần điểm số. | |
| Lần gõ đầu tiên | “Hôm trước nghe bạn nhắc đến bằng thạc sĩ. Bạn học ngành gì thế? Hồi đó một tuần đi học bình thường trông ra sao?” |
| Lần gõ thứ hai | “Với mình, sự thật thà quan trọng lắm, nên mình thà hỏi thẳng còn hơn cứ thắc mắc mãi: bạn học trường nào vậy?” |
| Người quen có lời khuyên mà bạn sẽ làm theo. Bạn cần chuyên môn thật. | |
| Lần gõ đầu tiên | “Bạn được đào tạo ở đâu? Tôi thích được nghe câu chuyện đằng sau chuyên môn của mỗi người.” |
| Lần gõ thứ hai | “Bạn gửi giúp tôi số đăng ký hành nghề được không? Tôi muốn tra tên bạn trong danh sách đăng ký trước khi làm theo lời khuyên này.” |
| Đối tác làm ăn. Bạn cần thông tin đã được xác minh trước khi tiền được chuyển đi. | |
| Lần gõ đầu tiên | “Trước khi ký, chúng ta cùng làm các bước kiểm tra thông thường nhé?” |
| Lần gõ thứ hai | “Tôi sẽ gửi bằng chứng về tấm bằng của tôi, lấy thẳng từ trường. Bạn có thể làm như vậy không, hoặc ký giấy đồng ý để một đơn vị thẩm tra hồ sơ xác nhận giúp?” |
| Bất kỳ ai phật ý khi bị hỏi. | |
| Đáp lại bình tĩnh | “Cũng phải. Tôi không có ý buộc tội đâu. Sự trung thực quan trọng với tôi, và tôi cũng sẵn lòng trả lời đúng câu hỏi đó.” |
Trong chuyện hẹn hò, phép thử thật sự là thời gian: câu chuyện có giữ nguyên qua nhiều tuần không, và có khớp với những người bạn của họ mà bạn gặp không?
Hiểu câu trả lời của họ
| Họ nói | Điều đó có nghĩa là gì, và bạn nên làm gì |
|---|---|
| “Tất nhiên rồi, đây này.” | Dấu hiệu tốt. Kiểm tra xem thứ họ đưa có thật không, rồi yên tâm |
| “Thật ra mình chưa học xong.” | Một lời đính chính can đảm. Hãy cảm ơn họ: người ta bỏ dở khóa học vì những lý do chính đáng |
| Chi tiết mỗi lần kể một khác | Lo lắng, ngượng ngùng hoặc một câu chuyện bị thổi phồng. Hỏi lại một lần nữa, nhẹ nhàng |
| Phật ý khi bị kiểm tra trong chuyện làm ăn | Vì quyền riêng tư, hoặc có vấn đề. Đừng ký gì cho đến khi mọi chuyện rõ ràng |
| “Đây là đường dẫn để xác minh.” | Có thể thật, cũng có thể là trang của chính lò cấp bằng. Hãy tự tìm trường |
Bị từ chối kiểm tra không chứng minh họ nói dối. Nếu bạn được đưa cho một tấm bằng, bài cách kiểm tra một tấm bằng có thật không sẽ hướng dẫn tiếp từ đó.
Chưa từng gặp mặt mà đã nói chuyện tiền bạc? Dừng lại ngay
Nếu hai người chưa từng gặp trực tiếp mà chuyện tiền bạc đã được nhắc tới, thì tấm bằng không còn quan trọng nữa. Một tấm bằng danh giá có thể chỉ là một món trong bộ hóa trang của kẻ lừa đảo.
Chiến dịch Stop! Think Fraud của chính phủ Anh khuyên đừng bao giờ gửi tiền, kể cả phiếu mua hàng hay tiền mã hóa, cho người bạn chưa gặp trực tiếp. Chiến dịch nêu dấu hiệu một người hỏi rất nhiều về bạn nhưng lại kể rất ít về mình, và gợi ý dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh để tra ngược ảnh đại diện của họ.
FTC cho biết thêm, kẻ lừa đảo tình cảm thường viện cớ để không gặp mặt, và có thể nói mình làm việc ở nơi xa, chẳng hạn trên giàn khoan dầu. Nếu một tin nhắn khiến bạn thấy có gì không ổn, hãy đọc Đây có phải lừa đảo? trước khi trả lời.
Trở lại con đường về nhà
Vậy còn tiếng nói nhỏ kia? Ngay tối nay, cửa thứ nhất đã có thể cho bạn biết ngôi trường họ nhắc đến có thật hay không. Cửa thứ hai chỉ cách bạn một câu hỏi thẳng thắn. Cửa thứ ba cứ để đóng, và bạn sẽ không cần đến nó.
Còn nếu câu trả lời là “mình chưa học xong”, thì bạn đã biết họ sẵn sàng nói thật cả khi điều đó khó nói, và điều này quan trọng hơn bất kỳ điểm số nào.
Nguồn
- ICO: Dữ liệu cá nhân là gì?
- British Library (Thư viện Anh): EThOS: luận án tiến sĩ ở Anh
- NMC: Tra cứu danh sách đăng ký
- HCPC: Tra cứu danh sách đăng ký
- SRA: Solicitors Register
- GOV.UK: Kiểm tra trường đại học hoặc cao đẳng có quyền cấp bằng không
- Bộ Giáo dục Hoa Kỳ: DAPIP: các cơ sở được kiểm định ở Mỹ
- Ahpra: Danh sách đăng ký người hành nghề
- Bộ Giáo dục Hoa Kỳ: các quy định của FERPA: thông tin được phép công khai (directory information), thông báo và quyền từ chối công khai (34 CFR 99.3, 99.37)
- Hedd: xác minh bằng cấp ở Anh dành cho các tổ chức, kèm bằng chứng đồng ý; tra cứu cơ sở giáo dục
- National Student Clearinghouse: Verify Now: đối tượng được phép sử dụng, bảng điểm
- My eQuals
- Parchment và Gradintel: giấy tờ học tập số và văn bằng đã xác thực do người tốt nghiệp chia sẻ
- Data Protection Act 2018, Điều 170: thu thập trái phép dữ liệu cá nhân
- FTC: Tìm hiểu kỹ văn bằng để khỏi sập bẫy bằng giả: “dịch vụ xác minh” do chính các lò cấp bằng vận hành
- Stop! Think Fraud (chính phủ Anh): Tự bảo vệ trước lừa đảo tình cảm
- FTC: Những điều cần biết về lừa đảo tình cảm
Kiểm tra trước khi tin. Các công cụ miễn phí của Phòng kiểm nghiệm bằng giả xem xét một CV, website của một trường, một tin nhắn hay một dịch vụ “xác minh”, rồi chỉ ra các dấu hiệu cảnh báo, kèm đường dẫn đến danh sách đăng ký chính thức.